بخش دوم: مبانی اندیشه سیاسی فارابی19
الف) فلسفه سیاسی19
ب) علم سیاست22
ج) سیاست22
د) علم مدنی23
ه) سیاست مدنی24
بخش سوم: نظام سیاسی در اندیشه فارابی25
خاستگاه حکومت28
ب) ساختار نظام سیاسی31
1.رهبری31
نوع اول رهبرى: رئیس اول33
نوع دوم رهبرى: ریاست تابعه مماثل34
نوع سوم رهبرى: ریاست سنت (ولایت فقیه)35
2.نهادهای حکومتی37
3.گروه های مخالف37
اول)گروه های ده گانه نوابت:37
دوم)گروه های غیرمدنی(بهیمیون):42
ج) انواع نظام سیاسی43
بخش چهارم: نوآوری های فارابی در اندیشه سیاسی47
الف) بازسازی رابطه دین و فلسفه47
ب) منطق صوری47
ج) ممکن الوجود و واجب الوجود48
د) علت فاعلی48
ه) نظریه تطور عقول48
و) نظام رهبری48
بخش پنجم: دیانت و اندیشه سیاسی فارابی49
بخش ششم: مقایسه اندیشه سیاسی فارابی با دیگران52
فصل سوم : جایگاه امت در اندیشه سیاسی فارابی=
بخش هفتم : فرد و جامعه58
الف) دیدگاه ضرورت و اظطرار58
ب) دیدگاه طبعی – غریزی58
ج) دیدگاه طبیعی – عقلانی59
د) دیدگاه طبیعی – روانی59
1. دیدگاه فرد گرایانه:61
2. دیدگاه ضرورت اجتماع:61
3. دیدگاه استخدام و استعباد:62
4. دیدگاه طبیعی و غریزی:62
5. دیدگاه فارابی درباره فرد و جامعه:64
سطح اول: تقسیم مادی اجتماعات70
سطح دوم: تقسیم ارزشی اجتماعات71
الف) اجتماع فاضل:71
ب) نظام سیاسى مدینه:72
ج) نظام سیاسی امت:74
د) نظام سیاسی معموره(جهانی):74
بخش هشتم: امت و نظام سیاسی75
الف) تعریف نظام سیاسی از منظر عناصر آن:77
ب) تعریف نظام سیاسی از منظر سیاست فاضله:77
ج) تعریف نظام سیاسی از منظر ریاست و رهبری:78
د) تعریف نظام سیاسی از منظر غایت:78
بخش نهم: امت در مدینه فارابی85
1. مردم تاثیر گذار در بخش فضایل و علوم86
2. مردم تاثیر گذار در بخش کارگزاران(مقدوران)88
3. مردم تاثیر گذار در بخش فرهنگ89
4. مردم تاثیر گذار در بخش اقتصاد91
5. مردم تاثیر گذار در بخش نظامی و دفاعی93
بخش دهم: حقوق و تکالیف امت94

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1. حقوق امت در نظام سیاسی94
الف) حقوق اقتصادی و مالی94
ب) حقوق بهزیستی و برخورداری از سلامت روحی و جسمانی96
ج) حقوق مربوط به شخصیت و کرامت انسانی96
د) حقوق مربوط به جایگاه و مرتبه اجتماعی و امنیت شغلی97
2. تکالیف امت در نظام سیاسی98
الف) آگاه شدن از حقوق شهروندی98
ب) اطاعت از امامت و رهبری جامعه جهت نیل به کمال و سعادت99
ج)شناخت اوضاع و احوال جامعه99
د) طلب و شناخت عدالت100
ه)دستیابی به فضایل جهادی101
فصل چهارم : جایگاه امامت در اندیشه سیاسی فارابی
بخش یازدهم: اهمیت و اوصاف امام104
نوع اول رهبری: رییس اول107
نوع دوم رهبری: ریاست تابعه مماثل111
نوع سوم رهبری: ریاست سنت(ولایت فقیه)112
نوع چهارم رهبری: روئسای سنت118
نوع پنجم رهبری: روئسای افاضل118
بخش دوازدهم: امام و گروه های مخالف119
بخش سیزدهم: کارکرد امام در نظام سیاسی122
1. حقوق امام در نظام سیاسی124
الف) اطاعت و فرمان برداری امت124
ب) اعتماد کردن و بخشیدن مشروعیت اجتماعی125
ج) گوشزد کردن خطاها و اشتباهات125
2. تکالیف امام در نظام سیاسی125
الف) هدایت جامعه به سمت سعادت و کمال125
ب) اجرای عدالت126
ج) دفاع از جان و مال و آبروی امت126
د) فراهم کردن فضای اقتصادی سالم126
ه) توجه به کرامت انسانی و مرتبه اجتماعی126
و) توجه با مسایل فرهنگی – اجتماعی127
ز) کسب و استمرار مهارت ها و ویژگی های زعامت جامعه127
بخش پانزدهم: علل فروپاشی نظام امت و امامت128
– ناکارآمدی دولت:129
– استحاله ارزش ها132
– بحران رهبری134
– فساد در زمین136
فصل پنجم : نتیجه گیری پژوهش
بخش شانزدهم : نتیجه گیری پژوهش138
نوع اول رهبرى: رئیس اول141
نوع دوم رهبرى: ریاست تابعه مماثل141
نوع سوم رهبرى: ریاست سنت (ولایت فقیه)142
نوع چهارم رهبرى: رؤساى سنت142
نوع پنجم رهبرى: رؤساى افاضل143
منابع و مآخذ :147
پیشگفتار
آثار متعددی پیرامون اندیشه سیاسی متفکران اسلامی به ویژه ابونصر فارابی معلم ثانی به نگارش در آمده و هرکدام قطره ای از اقیانوس اندیشه های متعالی وی را به زیور طبع آراسته اند. در رابطه با اندیشه سیاسی فارابی نیز توجه فراوانی به نظام سیاسی و دولت مطلوب او شده است. اما در این بین بسیاری از موضوعات مهم اندیشه سیاسی معلم ثانی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. یکی از این موضوعات مهم مسئله امت و امامت و جایگاه و نقش هریک در نظام سیاسی می باشد.
در راستای تبیین اهمیت نقش امت و امامت در نظام سیاسی مد نظر فارابی در پژوهش پیش رو تلاش خواهد شد تا با بررسی تفسیری و تحلیلی اندیشه سیاسی فارابی در حوزه نظام سیاسی و دولت، به این پرسش اساس پاسخ داده شود که امت و امامت چه جایگاهی در تفکر سیاسی معلم ثانی داشته اند؟ در پاسخ با عنایت به ابعاد مختلف اندیشه سیاسی فارابی توضیح داده خواهد شد که امت و امامت دو رکن کلیدی و اساسی نظام سیاسی و دولت مد نظر فارابی بوده و معلم ثانی با نگاهی بلند و عالمانه و با توجه به مسایل پیش روی جامعه اسلامی به تبیین حقوق و مسئولیت های آنها پرداخته است. البته نگارنده معتقد است که امکان دارد کاستی های فراوانی در پژوهش انجام گرفه وجود داشته باشد اما این موضوع از کمبودهای نویسنده بوده و از اهمیت مسئله امت و امامت در اندیشه سیاسی فارابی نخواهد کاست.
فصل اول : کلیات تحقیق
طرح موضوع
بررسی و ژرف?نگری در آراء وآثار دانشوران مسلمان در حقیقت باز کردن دریچه ای برای باز اندیشی مسائل و پدیده های مختلف اجتماعی است، زیرا باز نگری در نظریه های اصیل، بازگشایی برای طرح گسترده تر مسائل و مشکلاتی است که جزیی از زندگی اجتماعی انسان محسوب می شود. هر نکته و نظریه ای که از اصالت واستحکام برخوردار باشد، می?تواند نقطه آغازی باشد برای اندیشیدن. تحول و تکامل علوم و نظریات علمی امری طبیعی، و بررسی و نقد آراء دانشمندان در یک جامعه علمی زنده وپویا، امری ضروری است. بنابراین، بررسی وتحلیل آرای اندیشمندانی که در فضای فرهنگ وتمدن اسلامی رشد کرده وبا افکار بدیع خود، موجب گسترش وتوسعه تفکر گشته اند مورد نیاز جامعه است. از این رو در پژوهش حاضر تلاش می شود تا آرا و اندیشه های فیلسوف بزرگ اسلامی، ابونصر فارابی در حوزه امت و امامت بررسی گشته و زوایای مختلف آن روشن گردد.
موسس فلسفه سیاسی در اسلام، ابونصر فارابی (258-339 ه.ق) – معلم ثانی- از نظریه پردازان اولیه و اصلی در حوزه اندیشه سیاسی و به ویژه دولت و نظام سیاسی بوده و اندیشه او بازتابی از اوضاع و شرایط جهان اسلام در زمانه وی می باشد. بنابراین، ضرورت دارد تا ابعاد مختلف اندیشه های این دانشمند بزرگ جهان اسلام بررسی و تبیین گردند.
پیشینه تحقیق
با وجود این که درباره اندیشه سیاسی فارابی نوشتارهای فراوانی وجود دارد اما درخصوص جایگاه امت و امامت و حقوق و وظایف جامعه و امام در نظام سیاسی مد نظر معلم ثانی تحقیق جامع و کاملی به عمل نیامده و غالبا مباحث مطروحه در این زمینه نامرتب و پراکنده می باشند. منابعی که در تهیه این پژوهش از نظر گذرانیده شده عبارت اند از:
منابع مورد استفاده :
فارسی
1. کتاب ارزشمند ” اندیشه سیاسی فارابی” نوشته محسن مهاجر نیا که در سال 1380 به وسیله بوستان کتاب قم به چاپ رسیده، توضیح جامعی پیرامون نظام سیاسی و دولت مدنظر فارابی ارایه کرده است. از مطالب این اثر بصورت مستقیم و غیر مستقیم، استفاده فراوانی در پژوهش پیش رو شده است. (شایان ذکر است که بدین خاطر بصورت مستقیم به مطالب این کتاب استناد شده که نویسنده در پایگاه اطلاع رسانی خود، استفاده از مطالب را با ذکر منبع بلا مانع دانسته است).
2. کتاب ” فارابی؛ موسس فلسفه اسلامی” نوشته رضا داوری که سال 1374 به وسیله انتشارات طرح نو منتشر شده است. این کتاب نیز تلاش داشه تا ابعاد مخلف اندیشه و فلسفه فارابی را بررسی نماید.
3. کتاب “تاریخ فلسفه در جهان اسلام” ترجمه عبدالمحمد آینی که توسط انتشارات علمی و فرهنگی در سال 1373 به چاپ رسیده است. این کتاب در ضمن بررسی آرا فلاسفه بزرگ اسلامی به تبیین اندیشه های فارابی نیز می پردازد.
4. کتاب “نظریات اقتصادی ابو نصر محمد فارابی” نوشته حسن حبیبی در سال 1356 توسط انتشارات قسط به چاپ رسیده و نگاهی جامع و مفید به ابعاد اقتصادی اندیشه فارابی داشته است.
5. کتاب “تاریخ فلسفه اسلامی” ترجمه دکتر اسدالله مبشری که در سال 1361 توسط انتشارات امیر کبیر به چاپ رسیده و اشارات ارزشمندی به اندیشه ها و اهمیت فارابی در فلسفه اسلامی کرده است.
6. کتاب “درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه سیاسی” نوشته جواد طباطبایی که توسط انتشارات کویر در سال 1372 منتشر شده و در آن اندیشه سیاسی فارابی تبیین شده است.
7. کتاب “حکیم فاراب” نوشته صفا ذبیح الله که در سال 1353 توسط انتشارات شورای عالی فرهنگ و هنر به چاپ رسیده و تصویر نسبتا جامعی از اندیشه فارابی ارایه کرده است.
ب: منابع عربی
1. کتاب “ابونصر الفارابی فیلسوف الاسلام و المعلم الثانی” که در سال 1989 توسط رایزنی فرهنگی ایران در دمشق به چاپ رسیده است.
2. کتاب “الفارابی فی حدوده و رسومه” که توسط جعفر آل یاسین در سال 1985 در بیروت نوشته شده است.
ج: منابع انگلیسی
1. ” AL-FARABI’S PHILOSOPHY OF EDUCATION”, Dr. Muhammad Rauf, 2013.
2.” Al-Farabi: the history and modernity”, Altayev Jakipbek, 2010.
3.” Philosophy in the Islamic World”, Prof Peter Adamson, 2007.
4. “ENVISIONING A PERFECT CITY: AN INTRODUCTION TO AL FARABI’S POLITICAL PHILOSOPHY”,2013.
البته شایان ذکر است که آثار متعددی به زبان فارسی، عربی و انگلیسی پیرامون فلسفه و اندیشه سیاسی فارابی به تحریر در آمده است . و برای نگارش پژوهش حاضر بسیاری از آنها مطالعه و بررسی شده اما به جهت همپوشانی داشتن بسیاری از آثار با یکدیگر، سعی بر آن بوده تا تعداد محدود و معینی از آنها به عنوان ادبیات پژوهش در نظر گرفته شوند.
مفاهیم تحقیق
پژوهش حاضر مفاهیم مختلفی را از گهر اندیشه های فارابی به کار گرفته است. اما اصلی ترین مفاهیم قابل عرضه در آن عبارت اند از:
امت:
امت در اندیشه سیاسی فارابی عبارت است از سطح منطقه ای حکومت که ما بین اجتماع عظمی( معموره ارض) یا همان حکومت جهانی و اجتماع صغری یا همان حکومت ملی می باشد. در واقع، امت شامل مردم یا اعضای اجتماع منطقه ای مد نظر معلم ثانی می باشد.
امامت:
امامت در اندیشه سیاسی فارابی عبارت است از رکن اداره و رهبری جامعه به سمت کمال و سعادت؛ این رهبری از سطوح مختلفی(رئیس اول، رئیس مماثل، رهبری سنت، رهبری افاضل و رهبری روئسای سنت) تشکیل یافته که دو سطح اول آن انحصاری و ایده آل بوده اما سطوح بعدی امامت و رهبری جامعه در غالب رهبری فقهای جامع الشرایط محقق می شود.
اندیشه سیاسی:
اندیشه سیاسی فارابی در واقع تلاش فکری وی است برای پاسخ?گویی به سوالات سیاسی موجود در جامعه و حل بحران هایی که جامعه را از حالت تعادل خارج ساخته بود.
نظام سیاسی :
نظام سیاسی مد نظر فارابی اجتماعی است که همه اعضا و ارکان آن برای رسیدن به سعادت با یکدیگر تعاون می?کنند. در واقع، به دلیل اجماعی بودن انسان، نظام سیاسی راه رسیدن به سعادت را فراهم خواهد کرد.
سوالات تحقیق
سوال اصلی مدنظر نویسنده در پژوهش حاضر این می باشد که:
– امت و امامت چه جایگاهی در اندیشه سیاسی فارابی دارند؟
سوالات فرعی:
– نقش، حقوق و وظایف امت در اندیشه سیاسی فارابی چیست؟
– نقش، حقوق و وظایف امامت در اندیشه سیاسی فارابی چیست؟
– نظام سیاسی چه تاثیری بر امت و امامت بر جای می گذارد؟
فرضیه تحقیق
فرضیه اصلی ما در این پژوهش عبارت است :
– امت و امامت با داشتن حقوق و مسئولیت های متقابل، از ارکان اصلی اندیشه سیاسی فارابی می باشند.
سایر فرضیات :
– امت و امامت از مسایل متفرقه و کم اهمیت در اندیشه سیاسی فارابی می باشند.
– امت و امامت وجه اختصاصی اندیشه سیاسی فارابی می باشد.
چارچوب نظری و روش پژوهش
چارچوب نظری پژوهش حاضر تفسیر گرایی خواهد بود. چرا که فارابی یک متفکر فرهنگی و تفسیر گرا است که پدیده های فرهنگی نقش مهم و اصلی را در رخدادهای سیاسی مد نظر او ایفا می کنند. هر چند که معلم ثانی علاوه بر مولفه های فرهنگی به موارد مختلفی نیز عنایت دارد.
روش پژوهش ما نیز کتابخانه ای و توصیفی- تحلیلی می باشد. به گونه ای که ابتدا منابع مد نظر به دقت مطالعه و فیش برداری شده و سپس با تحلیل و تفسیر داده های جمع آوری شده، مطالب مختلف استخراج و نگارش شده است.
سازمان دهی تحقیق
پژوهش حاضر دارای یک کلیات و چهار فصل بوده که به شرح زیر سازمان دهی شده است :
کلیات تحقیق شامل مقدمه، طرح موضوع، پیشینه تحقیق، مفاهیم تحقیق، سوالات و فرضیه، چارچوب نظری و روش پژوهش می باشد. فصل اول از شش بخش( آشنایی با شخصیت و دوران فارابی- مبانی اندیشه سیاسی فارابی- نظام سیاسی در اندیشه فارابی- نوآوری های فارابی در اندیشه سیاسی- دیانت و اندیشه سیاسی فارابی- مقایسه اندیشه سیاسی فارابی با دیگران ) تشکیل شده است. فصل دوم نیز چهاربخش فرد و جامعه، امت و نظام سیاسی، امت در مدینه فارابی و حقوق و تکالیف امت را شامل می شود. فصل سوم نیز مرکب از چهاربخش (اهمیت و اوصاف امام – امام و گروه های مخالف – کارکرد امام در نظام سیاسی – حقوق و تکالیف امام) می باشد. فصل چهارم و پایانی نیز دربرگیرنده نتیجه گیری تحقیق خواهد بود.
فصل دوم :
مروری بر اندیشه سیاسی فارابی
بخش اول: آشنایی با شخصیت و دوران فارابی
مقدمه
محمدبن طرخان بن اوزلع، معروف به ابونصر فارابی درسال 298 ه.ق (870م ) در وسیج، یکی از روستا های فاراب به دنیا آمد. اوذوق فراگیری فلسفه وعلوم نظری وعقلی را داشت. فارابی درانواع علوم بی همتا بود چنانکه در هر علمی ازعلوم زمان خویش استاد بوده وکتاب می نوشت. او سرانجام درسن هشتاد سالگی درشهر دمشق وفات یافته وهمان جا نیز دفن گردید. اگر چه فلسفه اسلا می با الکندی آغاز شد، ولی در واقع فارابی را باید موسس فلسفه اسلامی دانست زیرا وی پرسش تازه?ای در فلسفه مطرح و پاسخی تازه به آن دادکه با پرسش وپاسخ یونانیان تفاوت داشت. وی بعد از آن که فلسفه یونانی وعلوم اسلامی زمان خود را فرا گرفت در حد یک شارح فلسفه یونانی باقی نماند بلکه درصدد برآمد که به تحکیم پایگاه فلسفه در جامعه پرداخته وثابت کند که صرفا از طریق فلسفه وعلم برهانی می توان به حقایق رسید. منطق یکی از مقولات فرهنگی یونان بود که سخت مورد توجه دانشمندان اسلامی قرار گرفت. مسلمانان منطق را به عنوان یک ابزار پژوهش جدی گرفتند واز آن برای اثبات مسائل دینی وتتبعات فلسفی سود جستند. به عقیده بسیاری از اندیشمندان اگر فرهنگ اسلامی را به دو بخش تقسیم کنیم، یک بخش آن را باید زاده ی قران وحدیث به شمار آورده و بخش دیگر را زاییده ی ارتباطات فرهنگی جهان اسلام با دیگر اقوام دانست. دراین صورت باید اذعان کرد که فارابی نماینده بخش دوم این نظام فرهنگی است.
فارابی درزمینه های مختلف دارای تالیفات بسیاری است .اما متاسفانه بیشتر آن ها از میان رفته وتنها سی رساله که به زبان عربی نگاشته است، از او باقی مانده است. مهم ترین آثار وی که در زمینه اخلاق وسیاست ودر بردارنده آراء اجتماعی او هستند عبارتنداز :تحصیل السعاده، السیاسه المدینه، التنبیه علی السعاده ، فی مبادی وآراء اهل المدینه الفاضله، فی وصایا یعم نفعها جمیع من یستعملها من طبقات الناس، کتاب المله ونصوص اخری، فصول المدنی یا فصول منتزعه.آثار او در حقیقت پیشرو عواملی بود که در ایجاد و بنای تمدن و فرهنگ اسلامی موثر افتاد و راه را برای آینده باز کرد تا آثار یونانیان را به خوبی درک وتالیفات فلسفی را به طور واضح تفسیر کنند. روح کلی ومبانی اساسی حاکم بر اندیشه های اجتماعی فارابی را روش شناسی، انسان شناسی و بینش های فلسفی او تشکیل می دهد. اونخستین فیلسوف بزرگ درعالم اسلام است که نظریه های خاصی در علم سیاست، مطابق با بینش اسلامی دارد. سیاست از نظر وی: عبارت است از بحث پیرامون نحوه ایجاد شرایط زندگی بهترکه درآن آرامش وامنیت وجود داشته باشد تا درسایه امنیت وآرامش ?امکانات همه جانبه برای پرورش استعدادهای افراد فراهم گردد. در چنین شرایطی است که ذوق شعرا وهنرمندان واندیشه فلاسفه وطالبان علم وپژوهش شکوفا شده وبارور می?گردد ومراحل رشد وکمال خودرا سیر می کند تا آن ها بتوانند درحل معمای طبیعت وکشف رموز ونوامیس آن توفیق حاصل کنند و در نتیجه زندگی آسوده ومرفه برای همه ی افراد جامعه بوجود آورند.
زندگی نامه فارابی
ابو نصر فارابی معلم ثانی در سال 298ق در وسیج نزدیک فاراب ترکستان به دنیا آمده و پدرش نیز از نیروهای لشکری به شمار میامده است. وی در جوانی ذوق تحقیق و فراگیری فلسفه داشته و در طلب استاد و راهنما از این دارالعلم به آن دارالعم رهسپار بوده و کاری جز مطالعه و مقصدی جز علم نداشته .فارابی در حدود چهل سالگی به بغداد رهسپار شده و در این زمان از علم صرف و نحو وفقه و حدیث بهره ها داشته ولی در منطق و فلسفه مطالعات چنانی نداشته است . هنگامی که به بغداد رسید از زبان عربی چیز زیادی نمیدانست پس نزد ابن السراج به خواندن علم نحو پرداخت و در مقابل به او منطق آموخت. فارابی مردی زاهد بود و در کسوت درویشان زندگی میکرده و جز به تحقیق و تالیف به چیز دیگری رغبت و علاقه ای نداشت است1. وی ده سال آخر عمر خویش را در حلب و دمشق سپری کرد و در سال 329 دفات یافت و وی را باعزت و احترام در دمشق دفن کردند.کار بزرگی را که کندی آغاز کرده بود فارابی با متانت و قدوت ادامه داد. او زبان عربی را با فلسفه آشنا کرد . فلسفه ای که از یونانی به زبان ای عربی و سریانی نقل شده بود با این زبان ها انس نداشت اگر فارابی جز اینکه به زبان عربی فلسفه آموخته کاری نکرده بود مقام معلمی او در عالم اسلام محروز بود .
مذهب فارابی
اگر چه در عصر فارابى، ماوراء النهر و ترکستان و بخش اعظم شمال و شمال شرقى خراسان، سنى مذهب و پیرو مذهب شافعى بودند، اما در مورد فارابى تقریباً اجماع نظر وجود دارد که شیعه است و مخالف جدى دراین باره وجود ندارد. براى پى بردن به حقیقت مذهب فارابى سه راه وجود دارد: اول، شهادت اهل تراجم معتبر به?ویژه از مشاهیر شیعه. دوم، تفکر و اعتقاد ایشان که از طریق آثار و تألیفاتش به دست می‏آید. سوم، اعمال و رفتار وى که از طریق نقل تاریخى بیان شده است. بسیارى از شرح حال نویسان در شیعى مذهب بودن فارابى تردید نکرده‏اند. صاحب “اعیان الشیعه” معتقد است: فارابى اولین فیلسوف در اسلام است و بعضى از معاصران گفته‏اند که فارابى با هیچ کس ارتباط نداشت مگر با اهل فضل از شیعیان به خاطر جامعیت عقیده و مذهب. و گفته‏اند که هر کس درباره فارابى تأمل کند، درمی‏یابد که او از امامیه عدلیه و قائلان به عصمت ائمه علیهم‏ السلام است. علامه شیخ آقا بزرگ طهرانى آورده است که از مواضعى از آثار فارابى روشن می‏شود که ایشان جزء امامیه عدلیه و قائلان به عصمت ائمه علیهم‏ السلام بوده است2. الفاخورى و الجر معتقدند که فلسفه فارابى، آمیزه‏اى از حکمت ارسطویى و نوافلاطونى است که رنگ اسلامى و به خصوص شیعه اثناعشرى به خود گرفته است. او در منطق و طبیعیات، ارسطویى و در اخلاق و سیاست، افلاطونى و در ما بعد الطبیعه، فلوطینى است. لاووست می‏گوید: “ویژگی‏هایى که فارابى درباره رئیس مدینه فاضله ذکر کرده است، همان ویژگی‏هاى شیعه در مورد امامان و مخصوصاً امام على علیه‏ السلام اولین امام و یکى از صحابه پیامبر و جانشین شرعى او است. سپس این که رئیس مدینه فاضله می‏تواند از افاضه عقل فعال برخوردار باشد و با آن متحد گردد. بنابراین، نبى و امام هر دو داراى نفس برتر هستند و از فیض قدسى برخوردارند و عنایت الهى شامل آن‏ها می‏شود. این همان دیدگاهى است که شیعه به آن معتقد است. همچنین استاد عبدالله نعمه با تأکید بر مطلب فوق می‏گوید: “شروط و حدود و اوصافى که فارابی براى رئیس مدینه فاضله شمرده است همان اوصافى است که پیامبر و ائمه علیهم‏ السلام از نظر شیعه باید متصف بدان باشند؛ مثلاً می‏گوید: رئیس مدینه فاضله باید به مقتضاى طبیعت و فطرت، شایسته مقامى باشد که به او سپرده می‏شود.”
بنابراین، شرایط و اوصافى که فارابى براى رئیس مدینه بر می‏شمارد بر اساس تفکر شیعى وى است. او در “تحصیل السعاده” و دیگرکتاب‏هاى سیاسى خود معتقد است: “امام” و “واضع نوامیس”، “ملک مطلق”، “فیلسوف کامل” و “رئیس اول” معنای واحدی دارند. سپس ویژگی‏هاى آن‏ها را چنین بر می‏شمارد:
– ولایت مطلقه دارند.
– ولایتشان مقتضاى فطرت و طبیعت آن‏ها و ماهیت صناعتشان است.
– عدم شرطیت مقبولیت در ثبوت امامت.
– عدم شرطیت اطاعت در ثبوت امامت.
– فعلیت امامت.
– عنایت ویژه الهى و ارتباط خاص با خداوند از طریق عقل فعال.
– عدم شرطیت بسط الید و امکانات قیام در ثبوت امامت.
دکتر جعفر آل یاسین در ذیل عبارت فارابى می‏گوید: “تأکید فارابى بر فطرى بودن امام یا رئیس است، خواه مقبول باشد یا نباشد و از نبى مکرم اسلام صلّى الله علیه وآله روایت شده است که فرمود: “الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا”؛ امام حسن و امام حسین علیهما‏ السلام امام هستند، خواه قیام به امر امامت بکنند و یا قیام نکنند.” و البته رگه‏هاى تفکر شیعى فارابى، منحصر در بحث ریاست فاضله نیست بلکه در رویکرد نظرى وى در مباحث عرفانى و متافیزیکى و انسان شناسى و حتى فقهى و… این گرایش را به خوبى می‏توان دریافت؛ اما در میان اندیشمندان بعضاً افرادى فارابى را فرامذهبى تلقى کرده‏اند. جابرى در این باره می‏گوید: “فارابى در بیان مدینه فاضله‏اش از اصول اساسى در اندیشه شیعى بهره نگرفته است3. ما در آثار ایشان نه به‏طور صریح و نه به‏طور تلویحى اثرى درباره وصیت، عصمت، تقیه و تعظیم و تکریم سلاله پیامبر اکرم صلّى الله علیه وآله نمی‏بینیم و اصولاً فارابى در بیان نظرهایش بر اساس هیچ فرقه مذهبى و کلامى در اسلام عمل نکرده است.
برجستگی علمی فارابی
تنوع آثار فارابى در علوم و صناعات مختلف نظیر فلسفه، منطق، نجوم، طبیعیات و الهیات، موسیقى، ادبیات و سیاست از ویژگی‏هاى شخصیت او است. او در “احصاء العلوم”، علوم را به پنج دسته تقسیم می‏کند:
1.علم لسان و اجزاى آن 2. علم منطق و اجزاى آن 3. علوم تعالیم؛ یعنى علم عدد، هندسه، مناظره، نجوم تعلیمى، موسیقى و علم اثقال و حیل 4. علم طبیعى و اجزاى آن و علم الهى و اجزاى آن 5. علم مدنى، علم فقه و علم کلام. او در همه این علوم از خود آثارى را به جاى گذاشته است. اگر چه برخى از آن‏ها به ما نرسیده، اما آن چه فعلاً در دسترس است، مجموعه بسیار غنی‏اى است. آثار فارابی عبارت اند از:
– آراء اهل المدینه الفاضله.
– احصاء العلوم.
– الاسئله اللامعه و الاجوبه الجامعه.
– الالفاظ المستعمله فى المنطق.
– الامکنه المغلطه.
– تحصیل السعاده.
– التحلیل.
– تلخیص النوامیس.
– التناسب و التألیف.
– التنبیه على سبیل السعاده.
– التعلیقات.
– التوطئه.
– الجدل.
– جوامع الشعر.
– الجمع بین رأى الحکیمین.
– الحروف.
– الخطابه.

– الدعاوى قلبیه (دعاء عظیم).
– رساله البرهان.
– رساله زینون الکبیر الیونانى.
– رساله فى مسائل متفرقه.
– رساله فى الرد على جالینوس.
– رساله فى اعضاء الانسان.
– رساله فى اعضاء الحیوان.
– رساله فى الرد على یحیى النحوى.
– رساله فى اثبات المفارقات.
– السیاسه.
– السیاسه المدنیه.
– شرایط الیقین.
– العباره.
– علم الالهى.
– علم الحقایق.
– عیون المسائل.
– فصوص الحکم.
– الفصول الخمسه.
– فلسفه ارسطوطالیس.
– فلسفه افلاطون.
– فصول منتزعه (فصول المدنی).
– فضیله العلوم.
– القیاس.
– القیاس الصغیر على طریقه المتکلمین.
– مایصح و ما لا یصح من احکام النجوم.
– ما بعد الطبیعه.
– معانى العقل.
– ما ینبغى ان یقدم قبل تعلم الفلسفه.
– المدخل.
– المسائل الفلسفیه و الاجوبه عنها.
– المقولات.
– الملّه.
– الملّه الفاضله.
– موسیقى الکبیر.
– الوحده و الواحد.4
آثار فوق شامل تمامی مواردی است که از معلم ثانی به جا مانده و در انجام این پژوهش از برخی از آنها و بعضا ترجمه های آنان بهره های فراوانی برده شده است.
اوضاع و احوال دوران فارابی


پاسخ دهید